Thứ Hai, 1 tháng 5, 2017

ĐỌC LẠI TRUYỆN NGẮN HỒNG HOANG /Trần Huy Quang



ĐỌC LẠI TRUYỆN NGẮN HỒNG HOANG

 Trần Huy Quang

 Con người ta trong lịch sử, kể cả các chính thể, đã dùng rất nhiều mặt nạ, và cách dùng mặt nạ quá ư linh hoạt, hợp thời thượng, hợp hoàn cảnh, hợp mục đích và mưu cầu, duy nhất một mặt thật chỉ có chủ thể nó biết. Con người ta hôm nay còn biến hóa siêu đẳng hơn nữa, đang da đen mai kia có thể thành da trắng, Thị Nở qua một cuộc phẫu thuật có thể trở thành Phạm Hương hoặc Ngọc Trinh, có vài người chỉ qua một đêm ngủ ở Hoa Lư sáng mai trở thành “thần thơ”, một thế giới hỗn độn ngày càng biến dịch bằng bạo lực và xảo ngôn, đẩy con người (tha hóa) đi xa nguồn gốc (bản thể). Qua một chặng đường mưu danh cầu lợi dằng dặc như vậy, đi tìm lại cái Tôi của mình, quả là một vấn đề đau đớn không chỉ là của lương tâm mà cả của nhân cách. Xác minh cái Tôi, tôi là ai, tôi là tôi hay tôi là người khác, là bạn hay là một người nào đó không xác định? Đã có ai đặt ra vấn đề đó chưa? Không nhiều và trong văn học còn ít hơn (Trường hợp Nguyễn Khải – Đi tìm cái tôi đã mất)…
Nghĩ đén vấn đề này tôi chợt nhớ đến truyện ngắn Chữ kí của Hồng Hoang (họa sĩ Nguyễn Hồng Hưng) in trên Văn nghệ cách đây hơn 20 năm. Một họa sĩ và một nhà thơ là bạn của nhau đã lâu, cũng thường xuyên gặp nhau nhưng cái lần họa sĩ tìm đến nhà của nhà thơ chỉ mới không gặp nhau độ hơn một tháng, tức là thời gian không dài để có thể không nhận ra nhau theo lẽ thông thường. Nhưng ở đây hai người bạn đã không nhận ra nhau, dù đã tra vấn nhau đủ tên, tuổi, nghề nghiệp, chỗ ở…vẫn chưa chắc chắn xác minh được bạn là bạn thật không. Hai bên luôn phải kêu lên “ sao trùng hợp quá nhỉ”, tức là đã có một khuôn mẫu chung nào đó trong xã hội, một con người chung chung cho mọi người, và sắc thái riêng, cá tính đã tự / phải xóa đi. Cuối cùng để xác minh bạn là ai, đúng là họa sĩ Thủy và nhà thơ Cương không, hai bên phải dùng đến chữ kí.
Với “Chữ kí”, truyện ngắn chỉ trên ngàn chữ giống như một thông điệp khoa học, Nguyễn Hồng Hưng đã nói rất sớm rằng những thay đổi sẽ rất ghê gớm, màu da, màu mắt, khuôn mặt, thậm chí vân tay…có thể thay đổi, những chỉ dấu cá nhân hóa trở nên mong manh, con người có thể dễ dàng lạc mất nhau, lúc ấy người ta nhận biết nhau bằng mã gien, mã vạch, số căn cước, số hộ chiếu chẳng hạn.
Một số truyện ngắn của Hồng Hoang đều là cách anh mã hóa những vấn đề trong tương lai hoặc hiện tại. Sợi dây trong truyện “Sợi dây” là cách Hưng mã hóa cái trò chơi này, sợi dây cũng là hiến pháp, pháp luật, những nghị định, chỉ thị và rộng hơn có thể thêm khế ước, nói chung là những qui tắc cấm để xã hội trật tự. Tuy nhiên pháp luật áp đặt cho toàn xã hội nhưng không phải giai tầng nào cũng như nhau, giai tầng cai trị lợi thì giai tầng bị trị thiệt, vì giai cấp cai trị bao giờ làm luật cũng có lợi cho nó, chính là Marx nói vậy. Để giảm sự chống đối của giai cấp bị trị, nhà nước nói chung, có rất nhiều thủ pháp mà một trong những thủ pháp đó là, kích thích sự lên đồng vô thức của đám đông, cuối cùng trở thành “ hội chứng của đám đông” ( Freud). Có gần 30 bệnh nhân tâm thần xuất viện, nhưng trước khi về với xã hội, hãy chui qua sợi dây được vẽ bằng phần trắng trên nền đất. Mọi người háo hức bắt đầu chui. Thực tế là ai cũng bị trầy da chảy máu không trán thì mũi nhưng không ai qua nổi và cũng không ai phủ nhận cái sợi dây nghiệt ngã và vô lí đó. Tất cả đều lên đồng, hò nhau chui, chui.
Dường như truyện ngắn của Hưng không mô tả hiện thực mà muốn lĩnh hội hiện thực hay nắm bắt tinh thần của nó, ngưới ta phải giải mã những cái mà Hưng đã mã hóa. Có những truyện Hưng đưa ra chi tiết, học trò phải đọc cuốn sách mà giở mãi mới thấy ba chữ “Thật chí lí” giở tiếp nữa thì thấy: Hết quyển thượng. Không biết quyển hạ thế nào đây? Ngơ ngác, người đọc chỉ có ngơ ngác khi chúng ta quen đọc theo lối xã hội học. Truyện ngắn khác “Vâng, cuốn theo chiều gió” là con người bất lực trước thực tại và trước bạo lực, nhưng tác giả lại hài hước hóa sự bất lực ấy. Tư tưởng này có lẽ Hưng bị ảnh hưởng từ AQ của Lỗ Tấn, Lỗ tấn đã hài hước hóa sự bạc nhược của con người.
Tiếc rằng Hưng không theo đuổi lối viết này nhiều hơn. Trong 30 truyện anh công bố rải rác trên các báo, chỉ có độ dăm truyện theo hướng này, vì một lí do rất đơn giản, rất khó in. “Truyện mơ màng” là một truyện ngắn bình thường nhưng đọc như thơ, văn chương đầy màu sắc của một họa sĩ, lại được tuyển vào các tập truyện ngắn hay, in đi In lại mấy lần. Còn những truyện hay của Hồng Hoang như tôi thấy, đều bị bỏ qua. Năm 1990, tôi và Hưng đi chơi ở Ninh Bình, rồi vào thăm trại điều dưỡng bệnh nhận tâm thần, có một vạch phấn vạch dài trên trần nhà, rất lạ, chỉ có người bệnh mới hiểu được. Hưng về bận vẽ và nặn tượng, 2 năm sau mới thấy đưa cho tôi đọc “Sợi dây”, đưa cho báo nào cũng đều chê khó hiểu, Hưng đổi tên thành “Truyện dễ hiểu”. Đã là truyện dễ hiểu, không lẽ chê là khó hiểu, thế là được in.
Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài và Nguyễn Hồng Hưng bộ ba chơi với nhau từ ngày còn rất trẻ, thuở hàn vi, khi túng tiền rủ nhau đi buôn, đi thu tiền điện, vẽ áp phích, làm biển quảng cáo, vẽ thuê ở triển lãm Giảng Võ và Bảo tàng Quân Đội… Hưng đặt tên tập truyện ngắn đầu tay của Hoài là Mê lộ (NXB Phú Khánh 1989), trong một số truyện có hình bóng Hưng, Hoài ghi “Tặng Nguyễn Hồng Hưng” ở trang đầu trong bản in. Hưng cho tôi mượn Mê lộ, tôi lờ đi không trả, 20 năm sau, Hưng bắt tôi gửi bưu điện trả sách. Trong tập truyện ngắn đâu tiên của Nguyễn Huy Thiệp cũng có dòng đề tặng Nguyễn Hồng Hưng “mười truyện ngắn ở bản Hu Tát”. Sau này không thấy Nguyễn Huy Thiệp và Pham thị Hoài đề tặng truyện ngắn cho ai nữa.
Hưng hiện là giảng viên thỉnh giảng của nhiều trường Đại học ở Sài Gòn, người đặt nền móng cho môn học “Nguyên lý thị giác” khởi đầu từ trường Đại học Kiến Trúc TP HCM. Hưng tâm huyết viết sách công cụ, viết truyện là khi nghỉ ngơi nổi hứng, nhưng với những gì Hưng có, Hưng đã đi một con đường nghệ thuật riêng, không giống ai và cũng không ai giống được. Những truyện ấy là chữ kí văn học của anh, mã vạch của anh, phải nhiều năm sau người ta mới nhận ra thông điệp của anh khi đã lạc mất nhiều thứ. .Dưới đây là môt chuyện ngắn viết về tâm lý những người điên của Hông Hoang, tôi giới thiệu lối viết độc đáo của Hồng Hoang và cũng để minh họa cho bài viết này

TRUYỆN DỄ HIỂU
(truyện ngắn của Hồng Hoang)

Bữa ăn sáng ở phòng chờ xuất viện đã ở đoạn kết, mọi người dự cuộc vẫn chưa hết lưu luyến.
Trước khi vào điều trị ở bệnh viện tâm thần này họ đều là những thành viên tốt của xã hội.
Chỉ vì, sức khỏe của họ đã không chịu nổi lòng tốt của họ, nên đâu đấy trong sự thái quá của ý chí họ đã bị bệnh tâm thần. Nhưng thôi đó là chuyện cũ kĩ, chuyện của trước kia, còn bây giờ thì ổn cả rồi.
Ngày hôm nay họ tập trung ở căn phòng này, với chứng chỉ sức khỏe tốt, tâm thần họ đã trở lại bình thường. Trong bầu không khí vui chung, hồ hởi, phấn khởi tất cả những cái mắt vui vẻ nhìn nhau tin tưởng.
Bỗng có một người nói:
- Tôi có tiền đây.
Một số người nói: " thế à", một số khác nói "hay lắm", cũng có người lặng thinh.
Thấy vậy người vừa nói đó nói lại to hơn, như hô một khẩu lệnh:
- Tôi... có tiền đấy.
Cả nhóm người có vẻ như cùng ngơ ngác một chút. Trong nhóm có tiếng trả lời cũng to như thế:
- Hay lắm, gọi bia tiger gọi thêm đồ nhắm, chúng ta sửa đổi bữa ăn sáng thành buổi liên hoan. Thưa các bạn, chúng ta kéo dài ra cái vui vẻ này.
Thật đúng là cho dù ở đâu thì hễ có tiền là niềm vui có thể được kéo dài thêm ra, và kéo dài cho tới khi người nói câu "tôi có tiền đây" lại tự nhiên đứng lên giữa cuộc tiệc hét to:
- Thôi chết rồi!
Thấy mọi người mải vui vẻ không để ý mấy, ông ta hét to hơn:
- Thôi... chết... tôi rồi!
Bây giờ thì cả nhóm người mới lại ngơ ngác một chút, giống như lúc trước. Người đã từng bình tĩnh hô to "Hay lắm, gọi bia tiger..." thì bây giờ vẫn hô to: bình tĩnh.
- Này bạn kia! chết rồi cái gì đấy?
Người có tiền trả lời toáng lên:
- Hết tiền của tôi rồi!
Cả nhóm người vẫn im lặng.
Trong sự im lặng chung ấy, có tiếng nói nghe rất rõ: Đề nghị mọi người trật tự, và tất cả đã trật tự ngay, ước chừng trật tự kéo dài được độ ba mươi giây. Kế liền đó là một người khác đứng lên. Ông này là bạn đồng hương và đồng bệnh của ông vừa yêu cầu mọi người trật tự. Hai người này làm cùng cơ quan, cùng vào viện tâm thần một ngày nhưng ở khác buồng. Hôm nay họ lại cùng xuất viện để tái hòa nhập vào xã hội.
Ông ta đứng giữa đám đông, để một tay lên ngực nói:
- Thưa các bạn đồng bệnh... Có cuộc vui nào không kết thúc, hỏi?
Thấy không ai trả lời được, ông hạ giọng xuống và nói âu yếm:
- Chúng ta sẽ sống có ý nghĩa hơn nếu chúng ta biết mở ra liên tục những cuộc vui, không chỉ cho riêng ta mà cho cả mọi người. Thưa các bạn một khi ta biết tổ chức tốt, ta sẽ có tất cả. Phải không các bạn?
Trong đám đông nổi lên tiếng xì xầm: Tay này khá đấy. Tay này cũng văn chương lắm đấy.
Kệ cho mọi người xì xầm, ông ta dùng cái tay đang đặt sẵn lên ngực từ trước, tự đập liên hồi vào chỗ trái tim rồi nói tiếp:
- Thưa các bạn, như tôi đã nói với các bạn, và như các bạn đã biết, cuộc vui nào cũng có lúc kết. Chúng ta nên kết bữa liên hoan sáng ở đây và theo tôi mở ra cuộc vui mới không cần tiền, chỉ cần một viên phấn. Điều quan trọng là phải có quyết tâm, nhất trí cao. Thế nào các bạn đồng bệnh đồng ý không?
Tất cả đều đã trật tự và nhất trí cao. Ông đang nói lại tiếp tục nói:
- Nào nữ đồng chí đứng gần cửa, ra ngay phòng trực ban điều (xin) một viên phấn vào đây.
- Chỉ một loáng sau ông ta có phấn trong tay. Ông yêu cầu tất cả cùng bắt tay thu dọn mặt bằng cho thoáng. Ông lấy phấn vạch một đường thật rõ xuống sàn xi măng rồi nói:
- Tất cả chúng ta sẽ chui qua sợi dây này. Ai chui qua được, người đó sẽ có danh dự cao quý nhất.
*****
Hôm nay có vị khách trên bộ đến thăm Viện. Bà Viện trưởng đã mời vị khách quý tham quan những hơn mười người đã lành bệnh đang ở phòng chờ xuất viện.
Tới nơi, mọi người và vị khách đều ngạc nhiên khi thấy tất cả nhóm lành bệnh ấy đang ngồi trên sàn với đủ dáng vẻ: ôm đầu, tựa gối, trán nhăn mắt nheo, trông rất suy tư, mà chóp mũi của ai ai cũng máu chảy toe toét dính lẫn với bụi phấn trắng.
Cái ông bầy ra trò chơi chui qua dây vẽ, đã đàng hoàng tự đứng ra thay mặt mọi người tiếp đón và trình bầy hoàn cảnh. Vị khách cũng thấy có buồn cười, nhưng vẫn vỗ vai ông ta khen: "KHÁ". Còn bà giám đốc lo lắng nhìn vị khách quý trên Bộ. Bà biết không thể cho bệnh nhân ra viện với cái mũi bê bết máu như thế. Vị khách cũng biết. Nhưng ông hiểu khác, ông an ủi bà: Đồng chí đừng lo, không sao cả. Bây giờ chúng ta chỉ cần chữa mũi thôi. Họ giờ đây đã biết nghĩ cả rồi, đồng chí cứ tập trung họ ở đây điều trị cho lành mũi rồi xuất viện luôn.
Thuốc mỡ loại tốt làm lành da rất mau. Những cái mũi đã mài xuống sàn xi măng sẽ được liền da ngay sau lúc bôi thuốc chỉ độ mươi giờ đồng hồ. Điều quan trọng là những vị đó phải ngừng ngay việc chui qua sợi dây vẽ kể từ khi mũi đã được bôi thuốc.
Một tuần qua rồi, hơn mười cái mũi ở phòng chờ xuất viện vẫn tóe máu, bà Viện trưởng nghĩ ngợi lung lắm về sợi dây. Một chiều ráng mỡ gà kia bỗng bà cười to một mình và nói: "hay lắm" chồng bà không hiểu, ông hỏi bà: Gì thế mình? Bà trả lời: họ phải chui qua cái dây mình ạ! Ông nhướng cao cặp lông mày đợi bà giải thích. Bà chỉ cười nói "hay lắm" Nhưng bà cũng nhìn ông và cũng hiểu ông chưa hiểu bà. Bà nói: Mình ở chuyên môn khác không hiểu đâu, phải có cùng tầm tư duy với họ mình ạ. Vấn đề vẫn là "quan niệm" thôi, thật vậy đấy mình ạ. Mình yêu ơi! Mình làm gì cũng nhớ hộ em câu này: "Quan niệm là điểm tựa của hành động" đấy mình.
Mai mình đưa em đi làm và đón em về nhé, dần dà rồi mình sẽ hiểu nghề của em.
Còn chồng của bà lại rụt rè nghĩ rằng "xin đừng cho tôi một điểm tựa... tôi mệt lắm rồi".
*****
Ông chồng của bà Viện trưởng viện tâm thần vẫn đều đặn đưa đón vợ trên đường đi làm của ông. Ông thường kể chuyện với mọi người ở cơ quan ông về phương pháp điều trị xuất sắc của vợ, về sợi dây vẽ, về những cái mũi...
Ai cũng biết vợ ông đã vẽ sợi dây khác lên trần nhà và những vị sứt mũi kia đã sung sướng, đã thoải mái vì vấn đề được giải quyết thỏa đáng. Những người được xuất viện đã tái hòa nhập vào xã hội.
Ông còn kể rằng: Các cậu biết không? Có một bệnh nhân đã được điều trị lành bệnh, vợ tớ cho làm người giúp việc riêng. Có lần ở phòng cô ấy mất điện, tay giúp việc đó trèo lên treo người vào móc đèn, vợ tớ bảo hắn xuống mau, hắn nói: Ồ không được em còn đang tỏa sáng để chị làm việc mà?
Vợ tớ nhăn trán, nhưng không lâu đâu, ước chừng khoảng ba mươi giây, rồi tiếp tục làm việc vì cô ấy hiểu ra ngay là anh ta lấy thân mình thay thế bóng đèn.
Tớ hỏi vợ tớ: Sao mình không cho hắn xuống? Vợ tớ trợn tròn to mắt lườm tớ gắt giật cục: Mình thật vớ vẩn cho hắn xuống để mất điện à? nghĩ ngợi một lát (cũng không lâu đâu chừng khoảng ba mươi giây) vợ tớ dịu mắt xuống thành đột ngột mơ màng đổi sang giọng dịu dàng âu yếm nói với tớ:
Chẳng nhẽ mình không thấy được tinh thần tuyệt vời của anh ta sao?
Các cậu thấy không vấn đề là quan niệm thế nào thôi.
Khi ta đã có một quan niệm tốt thì... ờ Vợ tớ nói đúng một khi hiểu đúng tầm cỡ tư duy của họ và cùng tư duy ngang tầm với họ thì có gì là không ổn nào...?

Hanoi Noel 2016
Theo Fb Nguyễn Hồng Hưng

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét